#10 Reis van Leiderschap – ‘Leiderschap in tijden van transitie’ 

Wat is voor jullie de essentie van transitie? 

Jan Rotmans: ‘Voor mij is het een fundamentele, onomkeerbare verandering. Die kan in kleine stappen gaan, maar leidt altijd tot iets wezenlijk anders en vernieuwends. Dat kan zijn in de dagelijkse praktijk van een organisatie, in de cultuur van een sector, of in iemands gevoel. 

Transitie vraagt afscheid nemen, van oude patronen, van wat niet meer werkt. Pas dan kan er ruimte komen voor iets nieuws. Daarom zorgt transitie vaak eerst voor conflicten, de reden dat het vaak niet plaatsvindt. We willen liever dat alles gezellig blijft. Als ik tijdens sessies vraag: ‘wie durft hier iets te slopen?’, schrikken mensen. Maar zonder het oude af te breken, kan het nieuwe niet groeien.’ 

 Jakob van Wielink: ‘Transitie is een innerlijke reis, die raakt aan identiteit, aan wie je bent. In tegenstelling tot verandering, denk aan een verhuizing of het samenvoegen van bedrijven, is transitie niet altijd zichtbaar of tastbaar. 

Het kan inderdaad pijnlijk zijn, maar zonder spanning gebeurt er niks. Ga je het ongemak aan, dan vind je vernieuwing. In jezelf en in je organisatie. Overigens is transitie geen straf, het is een kans om dichter bij jezelf en anderen te komen.’ 

Jullie spreken beiden vaak over de belangrijke reis van hoofd naar hart, die jullie zelf ook maakten. Hoe zag die er voor jullie uit?  

Jakob: ‘Ik begon mijn carrière als jurist. Een mooie basis om te leren, structureren en denken. Maar ik ontdekte dat ik met het hart van mensen op reis wilde, en daarvoor moest ik eerst mijn eigen hart meer gaan verkennen. Dat was pijnlijk, maar ik moest erdoorheen. Ik wist: eerst de pijn, dan de toekomst. 

Ik leerde de afgelopen jaren steeds opnieuw over het belang van verbinding, bijvoorbeeld van mijn collega’s. Ik weet nog dat mijn eerste boek uitkwam en ik er zo trots mee rondliep op kantoor, tot een collega liefdevol zei: ‘Jakob, je bent niet de enige die iets moois maakt.’ Die opmerking was confronterend, maar nodig. Het leerde me dat passie altijd in verbinding moet staan met de mensen om je heen. 

Veel leiders met een grote droom hebben blinde vlekken, ze zijn zo vol van hun missie dat ze anderen verliezen. De essentie van leiderschap is invloed: op jezelf, op anderen, op de toekomst. Die krijg je niet door harder te werken, maar door jezelf te laten zien.’ 

Jan: ‘Mijn hoofd-hart-reis begon na persoonlijke crises: de ernstige ziektes van mijn kinderen, een zwaar fietsongeluk. Tien operaties, jaren revalideren. Dat waren existentiële momenten: ik kon niet anders dan naar binnen keren. Sindsdien voel ik veel beter wat er speelt, bij mezelf en bij anderen. Mijn werk is erdoor verdiept. Ik straal rust uit, anderen voelen dat en durven daardoor zelf ook die laag aan te raken. 

Als ik spreek probeer ik eerst te voelen, er eerst zelf te zijn, te kijken, luisteren. Waar stroomt de energie, waar zit de blokkade? Ik bied mensen kleine stapjes aan, spiegel ze. Wat doet dit met je, wat leer je? Ik zeg altijd: groot denken en voelen, klein doen. 

Vroeger hield ik mijn emoties binnen, nu durf ik te laten zien als ik volschiet. Dat creëert ook verbinding. Maar het kan niet geregisseerd worden, het moet echt zijn. Als ik op een podium over mijn kleindochter vertel en mijn stem breekt, gebeurt er iets in de zaal. Op zo’n moment valt de façade weg en voel je: we zijn allemaal mens.’ 

Hoe kunnen leiders die reis maken? 

Jakob: ‘Het begint met jezelf, je kwetsbaarheid durven laten zien en er niet alleen over te praten. Dat is spannend, je weet niet hoe mensen reageren. Maar in dat niet-weten vindt de ontmoeting plaats. Zo wordt een team een veilige plek waar mensen hun eigen angsten en twijfels durven delen. 

Onvoldoende verbinding met jezelf, je context, je team, de mensen om je heen is de nummer één reden voor het falen van leiders. Het is niet genoeg om individueel te werken aan je groei, je hebt anderen nodig om je te spiegelen en te dragen. Dat geeft overigens ook meer plezier, de voedingsbodem voor creativiteit. En het zorgt dat je spanning kan dragen.’ 

Jan: ‘Zet een stap vooruit, juist in moeilijke tijden. Neem emotionele risico’s, durf iets te slopen, regels, patronen, om ruimte te maken voor iets nieuws. Er is behoefte aan authenticiteit, aan leiders die zich uitspreken, ook als het spannend is. Niet de gelikte verhalen, maar de echte emoties. 

Ik zie dat de nieuwe generatie jongere leiders hier nog meer behoefte aan hebben. Ze prikken sneller door façades heen, ze willen echtheid. Er komen sowieso meer vrouwen aan de top, dat betekent meer sensitiviteit, hart en vertraging Die eigenschappen zijn nodig om stappen vooruit te zetten. 

Mensen hunkeren ook naar gemeenschappen, ik zie dat in duizenden coöperaties waarin mensen samenwerken. Dat is de onderstroom waar ik veel vertrouwen uit haal. Samenredzaamheid noem ik dat. Niet ieder voor zich, maar samen de schouders eronder. Dat maakt ons veerkrachtiger.  

Ik geef jonge leiders mee: doe wat betekenisvol is, verbind je met anderen, werk vanuit lichtheid. Juist nu is er veel impact te maken. In de jaren tachtig lag alles vast. Nu wankelen de instituties. Dat is spannend, maar biedt ook kansen. En zoek een mentor. Ik had er zelf geen, en heb daardoor veel littekens opgelopen. Nu wil ik die mentor zijn voor anderen. 
 
Jakob: ‘Jongeren willen niet met mooie verhalen, cijfers en targets afgescheept worden. Ze willen weten wat de bedoeling is, waar het echt over gaat. Dat vraagt van leiders dat ze tijd en ruimte maken voor dialoog. Niet alleen praten over KPI’s, maar ook over wie we willen zijn.’